نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ، تهران، ایران.

2 دانشیار گروه معرفت‌شناسی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران

3 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه مفید و دانش‌آموخته دکتری معارف اسلامی، دانشگاه قرآن و حدیث قم ، قم، تهران.

چکیده

هر واژه قرآنی دارای یک یا چند معنای عرفی لغوی و یا شرعی است که در اصطلاح علم اصول از آن به حقیقت عرفی، حقیقت لغوی و حقیقت شرعی یاد می‌شود. منشأ حقیقت لغوی، وضع است. منشأ حقیقت شرعی، تعیین یا تعین لفظ در معنای مورد نظر شارع و خاستگاه حقیقت عرفی نیز قرارداد و تفاهم مردم برکاربرد الفاظ خاص در معانی خاص است. ممکن است برخی واژگان، استعداد برتافتن دو یا سه حقیقت از حقایق سه‌گانه فوق را داشته باشند. حال در صورت عدم وجود قرینه برای تعیین معنای این واژگان، آن‌ها را باید به کدام یک از معانی حمل نمود؟ رسالت این پژوهش، بررسی وجوه مختلف تعدد معانی واژگان قرآنی و تعیین معنای صحیح از میان معانی مفروض برای یک واژه است.
در این میان، حقیقت عرفی به دلیل لزوم هم‌سانی زبان قرآن با زبان مخاطبان، از اعتبار بیشتری برخوردار است و هنگام تردید در تعیین معنای معیار واژگان قرآنی، اگر قرینه‌ای بر تعیین هر یک از آن حقایق نباشد، حقیقت عرفی تقدم می‌یابد. این ادعا ابتدا با طرح مقدماتی در تعریف حقایق سه‌گانه و افزودن «حقیقت قرآنی» به آن، و سپس با استدلال به برخی آیات قرآنی به اثبات می‌رسد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Variety of Quranic Concepts and Specifying a Criterion for Understanding Them

نویسندگان [English]

  • Abolghasem Alidoost 1
  • Alireza Ghaemi Nia 2
  • Mohammad Hossein Rafiei 3

1 Faculty member of the Institute of Islamic Culture and Thought, Tehran, Iran.

2 Associate Professor, Department of Epistemology, Institute for Islamic Culture and Thought, Tehran, Iran

3 Master of Political Science, Mofid University and Ph.D. in Islamic Studies, University of Quran and Hadith, Qom, Tehran.

چکیده [English]

Every Quranic word holds one or several conventional, lexical, orcanonical meanings which, in methodology, are referred to as conventional truth, lexical truth, and canonical truth. The source of the lexical truth is imposition. The source of the canonical truth is designating or specifying a term whose meaning is in the lawgiver’s mind, and the source of conventional truth is the contracts and agreements among people on the use of certain terms with certain meanings. Some terms, perhaps, are capable of carrying all three kinds the aforementioned truth. In the case of the absence of an equivalent for these words, which meaning should they carry? This paper aims to study different aspects of the variety of meanings of Quranic words and designating a proper meaning to a word from among the three given meanings.
Among these, the conventional truth enjoys more validity due to the necessity of the similarity of the language of the Quran to that of the audience, and when one is in doubt as to which meaning a word carries, in case there is not equivalent for any of the truths, the conventional truth is of the highest priority. This claim is shown by, first, by giving an introduction on the definition of the three kinds of truth and adding the “Quranic truth” to them and then reasoning based on some Quranic verses.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Conventional Understanding؛ the Validity of Conventional Understanding؛ Canonical truth؛ Conventional Truth؛ Lexical Truth
  • Quranic Truth

  1. قرآن کریم.
  2. ابن منظور محمد بن مکرم‏، لسان العرب‏، بیروت، دارصادر، 1414.
  3. اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة والبرهان فی شرح ارشاد الاذهان، قم، مؤسسة ‌النشر الاسلامی، 1403ق.
  4. اصفهانی نجفی، محمد تقی بن عبدالرحیم‏، هدایة المسترشدین (شرح معالم‌ الاصول)، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1429.
  5. بحرانی، آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1405 ه‍ق.
  6. بدری، تحسین، معجم مفردات أصول الفقه المقارن، تهران، المشرق للثقافة و النشر، 1428 ق.
  7. التهانوی، محمد، کشاف اصطلاحات الفنون والعلوم، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
  8. حسینی، السید نذیر، نظریة العرف بین الشریعة والقانون، قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، 1427.
  9. حسینی فیروزآبادی، مرتضی، عنایة الأصول فی شرح کفایة الأصول، قم، کتاب‌فروشی فیروزآبادی، 1400 ق.
  10. حسینی، محمد، الدلیل الفقهی تطبیقات فقهیة لمصطلحات علم الأصول، دمشق، مرکز ابن‌ادریس الحلی للدارسات الفقهیه، 2007.
  11. ــــــــــــــــ، معجم المصطلحات الأصولیة، بیروت، مؤسسة ‌العارف للمطبوعات، 1415 ق.
  12. حکیم، سید محسن طباطبایی، مستمسک العروة الوثقی، قم، مؤسسة دار التفسیر، 1416 ه‍ق.
  13. حلّی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413.
  14. رشتی، حبیب الله، بدایع‌الافکار، قم، موسسة آل البیت، 1312.
  15. زمخشری، محمود، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتب العربی، 1407.
  16. سبحانی تبریزی، جعفر، أصول الفقه المقارن فیما لا نصّ فیه، قم، مؤسسه امام صادق7، 1383 ش.
  17. صالح، عضیمه، معناشناسی واژگانی قرآنی، ترجمه: سید حسین سیدی، مشهد، آستان قدس رضوی شرکت به‌نشر، 1380.
  18. صدر، محمد باقر، بحوث فی علم الأصول، تقریر: حسن عبدالساتر، بیروت، الدارالاسلامیة، 1417 ق.
  19. طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1417.
  20. طباطبائی، المجاهد، محمد بن علی، مفاتیح الأصول، قم، موسسة آل البیت:، 1296 ق.
  21. طبرسی، فضل ‌بن‌حسن، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن‏، تهران، انتشارات ناصر خسرو، 1372.
  22. طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین‏، تهران، کتاب‌فروشی مرتضوی‏، 1375.
  23. طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، 1387 ه‍ ق.
  24. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  25. ــــــــــــــــــــــــ، العُدة فی أصول الفقه، قم، محمدتقی علاقبندیان، 1417 ق.
  26. عثمان، محمود حامد، القاموس المبین فی إصطلاحات الأصولیین، ریاض، دارالزاحم، 1423 ق.
  27. علم الهدی، سید مرتضی، الذریعة الی اصول الشریعة، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1376.
  28. علی‌دوست، ابوالقاسم، فقه و عرف، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1388.
  29. رازی، محمد بن عمر،فخرالدین، مفاتیح الغیب‏، بیروت، دار احیاء التراث العربی‏، 1420.
  30. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح و تعلیق: علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1388.
  31. لاری شیرازی، عبد الحسین، التعلیقة علی فرائد الأصول، قم، اللنجنة العلمیة للمؤتمر، 1418 ق.
  32. ملکی اصفهانی، مجتبی، فرهنگ اصطلاحات اصول، قم، عالمه، 1379 ش.
  33. موسوی الخمینی، سید روح‌الله، کتاب البیع، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1421.
  34. موسوی قزوینی، علی، تعلیقة علی معالم الأصول، قم، دفتر انشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم)، 1427 ق.
  35. میرزای قمی، ابوالقاسم محمدبن الحسن، قوانین‌الاصول، قم، مکتبة العلمیه الاسلامیه، 1378ق.
  36. نائینی، محمد حسین، فوائد الاُصول، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1376 ش.
  37. نراقی، محمد مهدی بن ابی‏ذر، انیس المجتهدین فی علم الأصول، قم، بوستان کتاب، 1388.
  38. نراقی، ملا احمد بن محمد مهدی، الحاشیة علی الروضة البهیة، قم، فتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1425 ه‍ق.
  39. نوری، حسین بن محمد تقی ،مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، موسسه آل البیت لاحیاء التراث،‌ 1365،‌ 1407ق.
  40. سعیدی روشن، محمدباقر، روش پلکانی مفهوم‌شناسی واژگان قرآن، «دوفصل نامه پژوهش‌های قرآن و حدیث»، دفتر 1، پاییز و زمستان 1388.
  41. ............................، شیوه‌شناسی زبان قرآن، «تحقیقات علوم قرآن و حدیث»، سال چهارم، شماره دوم، 1386، ص5ـ23.
  42. ایازی، محمد علی، پژوهشی درباره زبان قوم در قرآن، «نامه مفید»، شماره 9، بهار 1376، ص35ـ57.

مقالات